Een nalatenschap afwikkelen: wat komt er allemaal bij kijken?

Een overlijden brengt naast verdriet ook een hele reeks praktische en juridische verplichtingen mee. Van de bankrekeningen deblokkeren over de aangifte van nalatenschap indienen tot de erfbelasting betalen: in deze blog leggen we stap voor stap uit hoe de afwikkeling van een nalatenschap verloopt.

Stap 1: overlijden aangeven en uitvaart regelen

Overlijdt je naaste in het ziekenhuis, dan wordt het overlijden daar vastgesteld. Overlijdt die thuis, dan moet je een arts laten komen. In beide gevallen schakel je daarna een uitvaartondernemer in. Die neemt de meeste administratieve formaliteiten op zich, waaronder de aangifte van het overlijden bij de burgerlijke stand van de gemeente.

Op basis van die aangifte wordt een uittreksel van de overlijdensakte opgesteld. Vraag meteen meerdere kopieën van dat uittreksel op. Je hebt ze onder meer nodig voor de bank, de notaris, het ziekenfonds en de verzekeringsmaatschappijen.

Stap 2: de bank informeren

Als erfgenaam ben je verplicht om alle bankinstellingen waar de overledene klant was op de hoogte te brengen van het overlijden. De bank blokkeert dan alle rekeningen en kaarten van de overledene. Ook gemeenschappelijke rekeningen met de langstlevende partner worden geblokkeerd, net als de individuele rekeningen van de partner en eventuele kluizen.

De blokkering moet de belangen van potentiële erfgenamen beschermen, zolang nog niet vaststaat wie wat erft. Het heeft ook geen zin om rekeningen leeg te halen voor die geblokkeerd worden, om zo een lagere erfbelasting te betalen. De bank houdt namelijk een lijst bij van alle tegoeden, inclusief eventuele opnames.

Sommige uitgaven zijn wel nog toegelaten, zoals begrafeniskosten. Als langstlevende partner kan je bovendien tot de helft van het saldo van alle rekeningen opvragen, met een maximum van 5.000 euro. Zo kan je de periode van de blokkering toch financieel overbruggen.

Stap 3: een notaris contacteren

Neem zo snel mogelijk contact op met een notaris. Die helpt je in de eerste plaats om de rekeningen te deblokkeren. Daarvoor heb je een attest van erfopvolging of een akte van erfopvolging nodig. Deze documenten bewijzen wie de erfgenamen zijn. Wat je nodig hebt, hangt af van de situatie.

Had de overledene geen huwelijksovereenkomst, geen schenkingen gedaan, geen testament opgesteld of geen andere vorm van successieplanning voorzien en zijn er geen minderjarige erfgenamen? Dan volstaat een attest van erfopvolging. Dat kan je gratis aanvragen bij de FOD Financiën of online via MyMinfin.

Had de overledene wel zijn successie geregeld, bijvoorbeeld via een huwelijksovereenkomst, een schenking of een testament, of zijn er minderjarige erfgenamen? Dan heb je een akte van erfopvolging nodig, opgesteld door een notaris.

Daarnaast verzamelt de notaris alle nodige informatie over de nalatenschap. Nadat de inhoud ervan duidelijk is, adviseert hij jou en de andere erfgenamen over het aanvaarden of verwerpen van de erfenis. Ten slotte begeleidt de notaris ook de aangifte van de nalatenschap.

Stap 4: de aangifte van nalatenschap indienen

Wie erft, moet successierechten of erfbelasting betalen. Om te berekenen hoeveel, heeft de Vlaamse Belastingdienst (Vlabel) een volledig overzicht nodig van alle bezittingen en schulden van de overledene. Dat overzicht heet de aangifte van nalatenschap.

Je moet de aangifte indienen binnen de vier maanden na het overlijden. Overleed de persoon in het buitenland, dan geldt een termijn van vijf of zes maanden, afhankelijk van het land.

Een aangifte van nalatenschap is geen eenvoudige oefening. Het document heeft fiscale gevolgen en moet nauwkeurig ingevuld worden. Er zijn namelijk enkele risico's:

• Niet of laattijdig indienen:
  • Dien je geen aangifte in, dan maakt Vlabel zelf een berekening en legt ze een belastingverhoging van 20% op.
  • Dien je te laat in, dan geldt ook een verhoging, afhankelijk van hoe laat je bent.
  • Je kan eenvoudig twee maanden uitstel aanvragen zonder reden. Wil je langer, dan moet je dat motiveren.
  • Let op: zelfs met uitstel wordt de aangifte als laattijdig beschouwd, tenzij je ze toch indient binnen de oorspronkelijke termijn.

• Tekortschatting: geef je goederen aan voor een te lage waarde, dan volgt een belastingverhoging in verhouding tot het verschil.

• Verzuim: geef je niet alle goederen aan, dan stelt Vlabel zelf de aanslag op. Je betaalt alsnog erfbelasting op de niet-aangegeven goederen, plus een verhoging van 20%.

• Andere fouten: zijn verplichte vermeldingen fout of onvolledig, dan geldt er opnieuw een verhoging van 20%.

Goed om te weten: de begrafeniskosten kan je inbrengen als schuld van de nalatenschap. Dat verlaagt de belastbare basis en dus ook de erfbelasting die je moet betalen. Er zijn ook andere kosten die je op dezelfde manier kan inbrengen. De notaris kan je hierbij helpen.

Stap 5: de erfbelasting betalen

Na de verwerking van de aangifte ontvang je een aanslagbiljet. Dat is meer dan een betalingsuitnodiging: Vlabel kan de betaling afdwingen zonder eerst naar de rechtbank te stappen. Vanaf de ontvangst van het aanslagbiljet heb je twee maanden om de erfbelasting te betalen.

De erfbelasting hangt af van twee factoren: de waarde van het erfdeel en de verwantschap met de overledene. Hoe nauwer die verwantschap, hoe lager het tarief. In Vlaanderen geldt voor erfgenamen in rechte lijn (kinderen, huwelijkspartner, wettelijk samenwonende) een tarief van 3% tot 50.000 euro, 9% tot 250.000 euro en 27% daarboven. Voor verdere familieleden en derden lopen de tarieven aanzienlijk hoger op.

Stap 6: de erfenis verdelen

Heeft de overledene een testament opgesteld, dan zijn de verdelingsinstructies daarin vastgelegd. De notaris gaat na of het testament geldig is en of het rekening houdt met de wettelijke reserves van bepaalde erfgenamen, zoals de huwelijkspartner of kinderen. Die hebben namelijk altijd recht op een minimaal deel van de nalatenschap, ongeacht wat er in het testament staat.

Is er geen testament, dan bepaalt de wet wie erft en in welke volgorde. De wet deelt erfgenamen in vier orden in op basis van bloedverwantschap. Kinderen, kleinkinderen, achterkleinkinderen … hebben voorrang. Daarna komen ouders, dan broers en zussen en tot slot verder verwijderde familieleden.

De langstlevende partner heeft een bijzondere positie. Een gehuwde partner erft het vruchtgebruik van het volledige vermogen, met minstens het vruchtgebruik van de gezinswoning en de inboedel. Dit minimale recht heet de erfrechtelijke reserve. Vruchtgebruik betekent het recht om een goed te gebruiken en de vruchten ervan te innen, zoals verblijven in de gezinswoning of die verhuren voor inkomsten. Een wettelijk samenwonende partner erft enkel het vruchtgebruik van de gezinswoning en de inboedel. Feitelijk samenwonenden hebben wettelijk gezien geen erfrecht.

Wat als de erfgenamen het niet eens zijn?

Wie krijgt de woning? Wie heeft recht op het spaargeld? Wat met goederen die emotionele waarde hebben? In de eerste plaats proberen erfgenamen er best onderling uit te komen. Lukt dat niet, dan is vrijwillige bemiddeling door een notaris een optie. Als dat ook niets oplevert, kan de verdeling afgedwongen worden via een gerechtelijke procedure. In dat geval stelt de rechtbank een notaris-vereffenaar aan die de verdeling begeleidt.

Die gerechtelijke weg is tijdrovend en kostelijk. Het is dan ook beter om conflicten zo vroeg mogelijk aan te pakken. Een notaris kan daarbij een neutrale raadgever zijn: die legt uit wat de opties zijn, wijst op mogelijke valkuilen en helpt om conflicten te vermijden of op te lossen.

Een nalatenschap afwikkelen vraagt tijd en aandacht

De afwikkeling van een nalatenschap kan aanvoelen als een ingewikkeld proces. En een fout of een vergeten bezit kan achteraf dure gevolgen hebben. Laat je dus goed begeleiden, maar zorg er ook voor dat je verschillende zaken al op orde hebt. Een duidelijk testament en een digitale kluis met alle belangrijke documenten via Izimi maken het je erfgenamen een stuk gemakkelijker.

Heb je vragen over de afwikkeling van je nalatenschap? Aarzel niet om contact op te nemen. Onze notarissen in Alken, Genk en Oudsbergen helpen je graag verder met advies op maat.